I. Introdusaun 

1.1  Antesedente

Suku Lauhata pertense ba Postu Administrativu Bazartete, ne’ebé nia distansia besik bá kapital Munisipiu Liquiça lokaliza iha Posto Administrativo Bazartete hamutuk ho Suku 8 (walu) seluk maka hanesan: Suku Maumeta, Mota-Ulun, Ulmera, Tibar, Fahilebo, Metagou, Leorema, no Fatumasi iha Munisipiu Liquiça.

Geografikamente Suku Lauhata, Suku ne’ebé lokaliza iha area kosteiras ho nia paisajem ne’ebé furak no atratiku hanesan: Inur Pelila, Rai henek mutin pala, be’e manas Hoholuli, nomos iha fatin sitio istoriku ne’ebé koñesidu ho naran ex Prizaun Epelo.  Nune’e mós iha foho Nunu Lete Hoho no foho  Pissu-Lau, nudár sitiu turistiku kultural ne’ebé bele atrai vizitantes sira bá vizita fatin referidu.

Iha tempu Kolonial Portugés harii uma ba dadur politiku (Komarka) ba sidadaun Timorense ne’ebé kontra estadu Portugés nia ukun iha Timor-Leste. Fatin refere koñesidu ho naran                               “PRISÃO EPELO’ ne’ebé iha tempu ukun an estadu Timor-Leste konserva nu’udar sitiu istoriku no sai fatin turistiku ne’ebé atrai tebes vizitantes sira mai vizita tantu ema husi rai laran nomos ema estranjeiru. 



Perfíl Suku

2.1 Istoria Suku nian

Tuir istoria, naran Suku Lauhata foti husi naran uma lisan ida iha Suku Lauhata  Aldeia Pissu-Lete  husi uma lisan Betul Ho’u Lauhata  ne’ebé tuir istoria katak,  uma lisan ne’e iha Avo mane na’in rua maka mosu sae husi rai kuak ida nebe ohin loron Jerasaun husi uma lisan ne’e sei adora kakreba.Suku Lauhata mai husi liafuan balu maka hanesan tuir mai: uma lisan Betul Hou ne’e, “Betul” katak “au”,  “Ho’u” katak  “leten” tanbá au ne’e lokaliza iha parte leten, “Lau” Katak “ai-ru” buat hirak ne’e moris iha kedas tempu beiala sira nian, bai-bain ai-ru ne’e monu latan no satan hela iha rai nia ninin ho lian tokodede katak  “hata”, tanba ne’e avo beiala sira hanaran Uma Lisan Betul Ho’u Lauhata. Ikus mai, iha tempu kolonial Portuges, malae mutin sira foti  Lauhata sai hanesan Suku nia naran to’o agora. Tamba iha tempo uluk uma lisan Betul hou Lauhata  Iha tempu ne’eba, mosu mai ka moris husi rai kuak Betul Hou Lauhata avo mane na’in rua to’o agora nia jerasaun ba jerasaun sei adora fatin lulik ka sira nia moris fatin ne’e  (rai kuak) lokaliza iha Aldeia Pissu-Lete iha foho no ai-laran ho lian tokodede luli lara ka ai-laran lulik. 

Avo mane na’in rua ne’e ida maun naran Dom Lekiteus no ida alin naran Dom Lakuroma. Dom Lekiteus sa’e  primeiru mai lori we/rota (tongkat peminpim). Dom Lakuroma sa’e tuir mai hakuak livru, hasan belak mean bote ida lori mós pesa (canhão) tolu no mós diman tolu. Pesa tolu ne’e ida naran Bersoro, ida naran Leki-lafaek no ida naran Bisopoka. Tuir informasaun, liu rai maka tau naran Suku ne’e Lauhata,  liurai ne’e  naran Laes Lara Berkama.

Naran Lauhata ne’e foti husi  Ai-ru  pedasauk ne’ebé avo sira mosu mai  iha hela bote laran ho bote talin ho nia talin tua metan,  iha bote ne’e nia laran iha kedas osan mean  fukan 2  hanesan kuda nia ten bo’ot iha kedas ai-ru rohan ida iha bote laran. Bazeia bá ai ru rohan iha bote laran ne’e maka hanaran Suku Lauhata. Liu rai ne’ebé hanaran Suku ne’e maka avo Laes Lara Berkama.

            Uma Lisan Betul Ho’u Lauhata maka  fó ukun bá ema seluk maibé preta rai, osan mean iha bote laran no rota Lulik hodi fó bá Uma lisan Asama-Gari hodi  kaer ukun no bandu iha tempo  ne’ebé hahú husi tempu ne.ebé titir no bandeira na’in bá Asamagari hodi kaer ukun bua ho malus, aifuan, ai-horis, kintal no to’os kabuleha no kabu roda na’in ba uma Lisan Betul Ho’u Lauhata.

Uma lisan Betul Ho’u Lauhata mos to’o ohin loron wainhira iha kandidatu ruma karik atu  kandidatu bá Xefe Suku, nia sei bá hakruk no husu lisensa no fó kuñesimentu hodi simu matak malirin, maibé la fó poder, uma lisan ne’ebé fó poder maka Asamagari ne’ebé iha tempu bei-ala sira entrega tiha ona poder ne’e bá sira.

Haktuir husi Sr. Albertino Bareto lia na’in uma lisan Betul Ho’u Lauhata idade 79 anos,                       Sr. Jose Coreia 66 Anos, lia na’in husi uma lisan Likurai hanesan mós eks Xefe Suku tempu okupasaun Indonesia nian,  Norberto dos Santos  (Matebian) lia na’in uma lisan Ledomata Saipara.

Suco Lauhata hamriik iha tinan 1893  iha tempu Portugues nian. Naran Suku Lauhata mai husi liafuan “Lau” ne’ebé signifika ai-ru. Naran ne’e eskolla husi Laes lara berkama tanbá ai-ru ne’e moris iha tempu beiala sira nian, bai-bain ai-ru ne’e monu latan no satan iha rai ( to’os) nia ninin ho lian tokodede katak “Hata”


1.2 Baze legál

  • Lei númeru 9/2016 kona-bá lei suco nian
  • Dekretu lei númeru 4/2024 kona-bá planeamentu dezenvolvimentu komunitáriu
  • Diploma Ministérial númeru …/2025 kona-bá modelu planeamentu

1.3. Objetivu

  • Atu identifika potensialidade hotu komunidade nian ne’ebé sei tulun dezenvolvimentu iha Suku laran. 

1.4 Ámbitu 

  • Planu ne’e kobre deit prioridade ba dezenvolvimentu ne’ebé sei halo iha tinan 5 nia laran hahu husi tinan 2026 to’o 2030. 


Istórikamente, Suku  Lauhata lidera ona husi lideransa komunitáriu hamutuk nain 18. Tuir mai ne’e mak detallu ba lideransa Suku Lauhata nian husi inísiu to’o agora, inklui knár ne’e sira halo ona:

1. Lideransa Dahuluk

Naran Lideransa Komunitáriu : Laeslara-Berekama,(1875)

Periodu Ukun                            : Tinan 1875 to’o _______

Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

2. Lideransa Daruak

Naran Lideransa Komunitáriu    : Bere Nuac

Periodu Ukun                              : Tinan 1875 to’o 1906

Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

3. Lideransa Datoluk

Naran Lideransa Komunitáriu : Dona Ines

Periodu Ukun                           : Tinan 1906 to’o 1915

Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

4. Lideransa Dahaat

Naran Lideransa Komunitáriu : Tomas Alves (Maubuti),

Periodu Ukun                           : Tinan 1915 to’o 1925

Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

5.Lideransa Dalima

Naran Lideransa Komunitáriu : . Leto Nuac

Periodu Ukun                          : Tinan 1915 to’o 1935

Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

6. Lideransa Daneen

Naran Lideransa Komunitáriu :  Bere Nuac

Periodu Ukun                           : Tinan 1935 to’o 1939

Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

7. Lideransa Dahitu

Naran Lideransa Komunitáriu : Joaquim da Silva,

Periodu Ukun                           : Tinan 1935 to’o 1945

 Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

8. Lideransa Dawalu

Naran Lideransa Komunitáriu : Felix dos Santos Barreto

Periodu Ukun                           : Tinan 1945 to’o 1969

Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

9. Lideransa Dasia

Naran Lideransa Komunitáriu : Agostinho dos Santos,

Periodu Ukun                           : Tinan 1969 to’o 1975

Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

10. Lideransa Dasanulu

Naran Lideransa Komunitáriu : Francisco Barreto,,

Periodu Ukun                           : Tinan 1978 to’o 1981

Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

11. Lideransa Dasanulu resin ida

Naran Lideransa Komunitáriu : Jose dos Santos Barreto,,

Periodu Ukun                           : Tinan 1981 to’o 1984

Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

12. Lideransa Dasanulu resin rua

Naran Lideransa Komunitáriu : Agostinho dos Santos

Periodu Ukun                           : Tinan 1984 to’o 1987

Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

 13. Lideransa Dasanulu resin tolu

Naran Lideransa Komunitáriu : Jose Correia

Periodu Ukun     : Tinan 1989 to’o 1997

Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

14. Lideransa Dasanulu resin haat

Naran Lideransa Komunitáriu : Moises dos Santos

Periodu Ukun      : Tinan 1997 to’o 1999 (1999 ukun ne’e hadau husi Paul Soares)          

Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

15. Lideransa Dasanulu resin lima

Naran Lideransa Komunitáriu : Alberto dos Santos, “Kafe moruk

Periodu Ukun   : Tinan 2000 to’o 2004  Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

16. Lideransa Dasanulu resin neen

Naran Lideransa Komunitáriu : Jose dos Santos Barreto

Periodu Ukun            : Tinan 2004 to’o 2007

Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:

  1. Muda Sede Suku iha tempu okupasaun Indonesia ne’ebé lokaliza iha Bairo Fatuhada ba iha Pala
  2. Konstrusaun Sede Suku aktual

17. Lideransa Dasanulu resin hitu

Naran Lideransa Komunitáriu : Emilio Barreto

Periodu Ukun            : Tinan 2007 to’o 2016

Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:  –

  • Lideransa Dasanulu resin walu

Naran Lideransa Komunitáriu : Daniel dos Santos

Periodu Ukun          : Tinan 2016-2023, 2023-2030

 Obra/atinjimentu ne’ebé konsege halo no husik hela:

  1. UKL
  2. UKL +
  3. Perfurasaun bee mós Aldeia Caimegulo
  4. Gravitasaun bee mós Aldeia Pissu-Lete
  5. Estensaun sala tolu EB 1,2 Lauhata
  6. Eskola EB Hatugara
  7. Plan Aldeia Camalehou

Demografia Suku 

Totál populasaun iha Suku Lauhata hamutuk 5.098 feto 2.547 mane 2.551. Husi númeru ida ne’e, nia distribuisaun tuir idade mak hanesan tuir mai ne’e: 

Idade (tinan)FetoManeTotal
0 – 5323372695
6 – 10326335661
11 – 15251269520
16 – 20266273539
21 – 25248223471
26 – 30235200435
31 – 35208199407
36 – 40184174358
41 – 45136127263
46 – 505951110
51 – 557383156
56 – 606865133
61 – 655653109
65 – 70 5356109
71 – 75 434891
76 ba leten 182341
TOTÁL2.5472.5515.098

Númeru populasaun Suku Lauhata tuir nivel edukasaun, nian bele haree iha tabela tuir mai:

Idade (tinan)FetoManeTotal
Pre-Eskolar166
Ensinu Báziku Siklu688
Ensinu Sekundáriu 196
Lisensiatura 39
Mestradu3
Doutoramentu 1
 5495441093


Situasaun Sosial

Populasaun Suku Lauhata kompostu husi lisan :

NO.NARAN UMA LISANALDEIA
 1Leki bere berlekiRaucassa
 2Ledomata saiparaRaucassa
 3Durbasa soa telaRaucassa
 4Lakasi laka bauRaucassa
 5Lakadou hali bereRaucassa
 6Manuponi taudehaRaucassa
 7TaudehaRaucassa
 8Hatu meoRaucassa
 9Hatu meo soa noroaRaucassa
 10NakapuRaucassa
 11SaramataRaucassa
 12Maukeli maumegiRaucassa
 13Lebu megeRaucassa
 14LikuraiRaucassa
 15DurbasaRaucassa
 16DairRaucassa
 17LukulaiRaucassa
 18Ai tura mane mesakRaucassa
 19Mau besi berseraRaucassa
 20Leki meta maumoseRaucassa
 21Mau metaRaucassa
 22Lelo saeRaucassa
 23Leo telaRaucassa
 24Hatu luliRaucassa
 25Rae hatuRaucassa
 26Durbasa lika lete hau lauRaucassa
 27Mane teluRaucassa
 28Taudeha koe blokoCamalehou
 29Bere mau makalao hatu-loskaiCamalehou
 30Bere mau makala’o lori-los bresiCamalehou
 31Berloe mau taoCamalehou
 32SarmataCamalehou
 33Rae hatu lekeru braoCamalehou
 34Rae ubuCamalehou
 35DirhatiCamalehou
 36SeroCamalehou
 37Mau meta PadaglanaCamalehou
 38Hatu luliCamalehou
 39Leto mau besi moneCamalehou
 40We haleCamalehou
 41Aste’e askadaCamalehou
 42Mau metaCamalehou
 43SaramataCamalehou
 44Leo A’e Maudila Dasi PaulCaimegulo
 45Leo A’e Basa ManeCaimegulo
 46Leo A’e Mane LimCaimegulo
 47Mane Lim Bresi los LoriCaimegulo
 48Ledo Mata Saipara Koe MnaruCaimegulo
 49Ledo Mata Saipara Koe BlokoCaimegulo
 50Ledo Mata Saipara Bri- MesaCaimegulo
 51Mau Saka Mau-tobaCaimegulo
 52Asu LakuCaimegulo
 53Lakasi Laka Ba’uCaimegulo
 54LikuraiCaimegulo
 55Saramata Lelo DúCaimegulo
 56Tau Deha PortugalCaimegulo
 57Lerek Ba’e Manu Koli Bresi Los LoriCaimegulo
 58Anu QuelicaiCaimegulo
 59Pada MaumetaCaimegulo
 60Legimé Ruku Los NauCaimegulo
 61MetirCaimegulo
 62Lauhata Betul Ho’uPissu-Craic
 63Maumeta Karquia MakiloPissu-Craic
 64Kabesi MamaliPissu-Craic
 65Askoli Behali lori o bresiPissu-Craic
 66Suco Askoli BehaliPissu-Craic
 67LikuraiPissu-Craic
 68DurbasaPissu-Craic
 69LauhataPissu-Craic
 70Lekimeta MamosePissu-Craic
 71Ameta AmosePissu-Craic
 72Taha Mau Beci OloPissu-Craic
 73Asmali Berma’u Oe LauPissu-Craic
 74GouloloPissu-Craic
 75Rae UbuPissu-Craic
 76HahimeaPissu-Craic
 77Maublaho MaumegiPissu-Craic
 78Saramata Bersabu Manuponi Hatu los KaiPissu-Craic
 79Saramata Lori o BresiPissu-Craic
 80MandatiPissu-Lete
 81Dirbuti Turmao MateosPissu-Lete
 82Asam MagariPissu-Lete
 83Mausaka Mautoba Mane MesakPissu-Lete
 84Lebmege Hatu los kaiPissu-Lete
 85BeisamaPissu-Lete
 86Likurai kaikoli sasamaPissu-Lete
 87Maumeta Karquia Makilo Hatu los KaiPissu-Lete
 88Betul Hou LauhataPissu-Lete

Alein-de populasaun lokál, iha Suku Lauhata rezide mós sidadaun sira husi munisípiu seluk no estranjeiru/rai-liur mak hanesan: Indonesia, Ermera, Baucau, Dili, Bobonaro, Oecuse, Manatuto, Suai nst.  Númeru populasaun husi nasaun ka Munisipiu sira temi iha leten bele haree iha tabela tuir mai ne’e:

Munisípiu/Nasaun OrijenFetoManeTotálObservasaun
 1Aileu707Kaben
 2Ainaro9413Kaben
 3Baucau22729Kaben
 4Bobonaro24731Kaben
 5Covalima10616Kaben
 6Dili412162Kaben
 7Ermera21526Kaben
 8Lautem303Kaben
 9Manatuto10212Kaben
 10Manufahi7513Kaben
 11Oecusse10212Kaben
 12Viqueque16420Kaben
TOTÁL18063244

Populasaun Suku Lauhata bele koalia lian sira hanesan Tokodede, Tetun, Mambae, Indonesia, Portugues, Ingles nst Tuir mai ne’e detallu husi lian ne’ebé populasaun Suku Lauhata bele koalia

ho persentajen utilizadór lian refere.

Lian ne’ebé bele koaliaTotalPersentajen Populasaun
          1.          Tetun621,2%
          2.          Tokodede4.85995,3%
          3.          Mambae591,2%
          4.          Bunak-Kemak250,5%
          5.          Makasae410,8%
          6.          Baikeno120,2%
          7.          Indonesia200,4%
          8.          Ingles120,2%
          9.          Portuges80,2%
 5.098100%

Iha aspetu fiar nian, populasaun Suku Lauhata fiar iha relijiaun ho ninia detallu distribuisaun hanesan iha tabela no gráfiku tuir mai ne’e:

Grafiku:

Aleinde ne’e, populasaun Suku Lauhata ne’ebé iha nesesidade espesífiku ka populasaun ho kondisaun defisiensia hamutuk 114 ne’ebé kompostu husi feto 49, mane 65. Iha moos grupu vulneravel sira hanesan faluk, oan kiak, idozu no individu ne’ebé laiha rendimentu mak hanesan tuir mai ne’e: 

Ema ho Defisiensia no Grupu vulnerabelFetoManeTotalObservasaun
1.  Ema ho Defisiensia4965114Defisensia, Fiziku, Matan, Tilun, Mental
2.  Faluk  443983Laen ka fe’en mate
3.  Oan Kiak 131629Inan ho aman mate
4.  Idozu 161126287Pensaun Idozus
5.  Ema ne’ebé laiha rendimentu 
6.  Seluk (bele deskreve tan)

Situasaun Ekonomia 

Fontes rendimentu prinsípál husi populasaun iha Suku Lauhata nian maka Funsionáriu, Agrikultór, Peskadór, Hakiak Animal ho fins ba negosiu. Negosiu, Serbisu iha rai-liur, Maun de Obra.  Tabela tuir mai ne’e hatudu knár prinsipál husi komunidade nian ne’ebé konsidera nu’udár sira nia fontes ba rendimentu nian

Okupasaun/serbisuTotálManeFeto
1. Agrikultór 1.398
2. Peskadór 27270
3. Hakiak Animal ho fins ba negosiu 
4. Negosiante (faan no sosa sasan ho fundus la liu $ 50001396079
5. Emprezáriu (Iha ona estabelesimentu negosiu ho fundus liu $5000 no iha kbiit fó empregu ba ema seluk)1091
6. Funsionáriu (públiku no privadu husi setór oioin)16310657
7. Serbisu iha rai-liur856916
8. Estudante (sei frekuenta hela estudu husi nivel pre-eskolar to’o universitáriu)1.257630628
9. Dezempregu (Ema ne’ebé la frekuenta eskola no la hola parte iha knár sira temi iha leten)

Alein-de fontes rendimentu/knár populasaun nian hanesan deskreve ona iha leten, ekonómikamente, Suku Lauhata iha moos potensialidade lokál/natural ne’ebé bele konsidera nu’udár fontes ekonomia Suku nian mak hanesan deskreve iha tabela tuir mai ne’e:

Potensialidade LokálVolume/ KuantidadeKondisaun Existente
1.Rai henek Mota2 Kompañia mak esplora
2.Tasi/Peskas1 Iha aktividade peska
3.Rai henek mutin1 Seidauk dezenvolve
4. Turismu historiku1  Di’ak
5. Turismu relijiozu1  Di’ak
6. Turismu kultural1  Abandona
7. Kosteira1  Seidauk dezenvolve

Husi sorin seluk, Suku Lauhata mós iha ona estabelesimentu negósiu ne’ebé konsidera nu’udár fontes ba dezenvolvimentu ekonomia, kriasaun empregu no kresimentu ba rendimentu família nian, hanesan alista iha tabela tuir mai ne’e:

Estabelesimentu Negósiu/IndustriaKuantidade
1.  Kios57
2.  Super Merkadu2
3.  Oficina7
4.  Karpinteru  1


2.2 Kondisaun Administrasaun Suku


Estrutura Konsellu Suku

Estrutura Suku  Lauhata ba periodu 2023–2030 nian mak tuir mai ne’e:


Suku Lauhata adopta mós ninia prinsípiu sira ba dezenvolvimentu nian mak hanesan tuir mai ne’e:

1. valoriza valor igualidade jeneru no normas sira iha komunidade

2. Indenpendente  no la inklina bá parte ka grupu ruma iha komunidade

3. Solidariedade bá ema hotu

4. Transparansia

5. Akontabilidade

6. Sai mediador bá ema hotu

NB: Klaru no kompletu liu bele download PDF ne’ebe prepara ona iha Dokumentu Portal- Planu Dezenvolvimentu Komunitariu

klik iha nee : https://liquica.gov.tl/wp-content/uploads/2026/03/PDK-SUKU-LAUHATA.pdf

© 2026 Autoridade Munisipál Liquiçá